De op Java voor een suikerfabriek werkende Nederlandse ingenieur Willem Bake leert de kreupele inlandse jongen Si-Bengkok kennen die betoverend mooi fluit kan spelen. Tussen hen ontstaat een vriendschap die noodlottig afloopt. In de bekoorlijke novelle Orpheus in de dessa (1903) zet Augusta de Wit (1864-1939) het westerse materialisme af tegen de oosterse wereldbeschouwing. De in eenvoudige stijl geschreven novelle is een hoogtepunt van de Nederlandse literatuur.

Drie ongehuwde zusters op leeftijd bezitten flink wat geld en domineren daarmee het leven van hun broer, diens zoon Max en zijn dochters Clara, Adrienne en Edmée. Niemand durft de te verwachten riante erfenis in gevaar te brengen en daarom reilt en zeilt alles volgens de normen van deugdzaamheid en fatsoen van de drie tantes. De situatie dreigt echter uit de hand te lopen wanneer Adrienne verliefd wordt op de levensgenieter Raymond, die in de ogen van de tantes vooral een losbol is. Cyriel Buysse (1859-1932) was een belangrijke Vlaamse naturalistische auteur. Behalve romans schreef hij verhalen, gedichten en toneel. Hij was medeoprichter van het toonaangevend tijdschrift ‘Van Nu en Straks’ en, samen met onder meer Louis Couperus, van het tijdschrift ‘Groot Nederland’. ‘Tantes’ (1924) wordt geroemd als een hoogtepunt in Buysse’s romanoeuvre. De roman wordt gezien als het beginpunt van de nieuwe roman in Vlaanderen.

Werkendams fijnzinnig geschreven roman De goddelijke zonde (1928) vertelt het verhaal van de jonge danseres Sylvie Herold die de vrouwenliefde ontdekt. Omdat Edith Werkendam (1896-1952) thema’s als biseksualiteit en lesbische liefde behandelde — thema’s die destijds volstrekt taboe waren — kreeg ze nooit de literaire erkenning die ze op basis van haar schrijftalent eigenlijk verdiende. De goddelijke zonde is een gedurfde en sensuele roman over verlangen en zelfontdekking — een boek dat zijn tijd ver vooruit was.

Deze prachtige realistische roman van Marianne Philips gaat over een jonge vrouw, Heleen, die ter observatie is opgenomen in een krankzinnigengesticht. In twee nachten vertelt ze haar levensverhaal aan de nachtzuster. Langzamerhand wordt duidelijk waarom Heleen zich daar bevindt.

De verhalen in deze afwisselende bundel worden als Slauerhoffs beste proza beschouwd en weerspiegelen de persoonlijkheid van de rusteloze scheepsarts met zijn onvrede, zijn lusteloosheid, zijn scherpe, enigszins sarcastische humor, zijn romantisch verlangen en zijn ietwat bizarre fantasie.

Schoolidyllen gaat over de rebelse vriendinnen Jet, Jeanne, Noes, Lien en Maud en hun belevenissen op en rond de middelbare school. Het boek was toen het in 1900 verscheen meteen een sensatie, een nieuw type meisjesboek, deze bakvisroman betekende een breuk met het stichtelijke en moralistische in de toentertijd gangbare jeugdliteratuur. Bovendien is het geestig en levendig geschreven en weet het ook te ontroeren. Schoolidyllen is het bekendste boek van Top Naeff (1878-1953). De bestseller is door honderdduizenden meisjes gelezen en is een van de klassiekers uit de Nederlandse jeugdliteratuur.

Een liefde (1887) is het romandebuut van Lodewijk van Deyssel en is de eerste naturalistische roman in Nederland. De hoofdpersoon, Mathilde, is een naar liefde hunkerende jonge vrouw die zich teleurgesteld voelt in haar huwelijk. Van Deyssel schreef zoals er niet eerder in het Nederlands geschreven was, niet alleen de stijl was origineel, het was ook de eerste roman waarin zeer expliciet de seksuele extase van een jonge vrouw wordt beschreven. Het boek veroorzaakte een hoop commotie, de meeste critici vonden het zeer aanstootgevend. Dit leidde ertoe dat de tweede druk pas jaren later verscheen en door Van Deyssel werd gekuist. Dit is een heruitgave in moderne spelling naar de eerste druk.

Marianne Philips verrast met deze sprankelende roman over het revolutionaire, tragische en luchthartige Wenen van 1933. Rondom een gouden bruiloft als middelpunt speelt zich het kleurig gebeuren af van één etmaal: politieke beroering, verarmde aristocratie, muziek, liefde, ontwortelde felle jeugd. Philips heeft de verhalen van de verschillende personages zo prachtig in elkaar laten grijpen dat er een organische eenheid is ontstaan, waar speelsheid en tragiek, bruiloftsgenoegens en noodlotsdreiging afwisselen en elkaars effect versterken. Maar het allermooiste is wel dat in dit wisselende spel van tegendelen de sfeer van het oude, voorbije Wenen aanwezig is, onvergankelijk in zijn onvergankelijkheid. Met Bruiloft in Europa heeft Philips een uitermate levenskrachtige roman geschreven, die in zijn veelzijdige mensenliefde tot de opvallendste romans van de Nederlandse literatuur gerekend mag worden.

De amorele en schelmachtige levensgenieter Tobias Termaete, met zijn dandyisme en zijn verachting van andere mensen, bezint zich op zijn leven na de ontvangst van een briefje over de zelfmoord van een bekende, en aanvaard de zekerheid van de dood. Merkwaardig genoeg lukt het hem steeds weer zich de dood van het lijf te houden en slaagt hij er ten slotte in te breken met het verleden. Dit in zuiver en suggestief proza geschreven verhaal behoort tot de hoogtepunten uit onze romanliteratuur. J. van Oudshoorn, pseudoniem van Jan Koos Feylbrief (1876-1951), is een van de merkwaardigste schrijvers van zijn generatie. ‘Nee, ik geloof niet dat er in de Nederlandse literatuur noch ook in andere literaturen iets soortgelijks te vinden is en daarom behoren de werken van Van Oudshoorn voor mij bij ‘het beste aller dingen’.’ – Maarten ’t Hart

'Het leven verwezenlijkt onze droombeelden niet, maar vernietigt ze.' Fanny is een in het huwelijk teleurgestelde erfelijk belaste zenuwzieke jonge vrouw die verlangt naar iets groots. Door haar zenuwcrisissen faalt zij echter ook als huisvrouw en moeder. Haar onmacht om de werkelijkheid te verzoenen met haar droombeeld en haar schuldgevoelens drijven haar tot waanzin. Marcellus Emants (1848-1923) is een van de weinige voorbeelden van het naturalisme in de Ne-derlandse literatuur en wordt gezien als voorloper van de Tachtigers. Hij deelt de visie op de autonomie van de kunst van de Tachtigers maar blijft buiten deze stroming omdat hij zich niet aangetrokken voelt tot hun uitbundige taalgebruik. Dit laatste draagt ertoe bij dat Emants' werk ook nu nog goed leesbaar is, in tegenstelling tot dat van veel van zijn tijdgenoten.

De Vlaamse schrijver Hendrik Conscience (1812-1883) schreef een zeer omvangrijk en toegankelijk oeuvre en staat daarom bekend als 'de man die zijn volk leerde lezen'. Zijn bekendste werk en de klassieker bij uitstek in de Vlaamse letterkunde is de historische roman 'De Leeuw van Vlaanderen' over de Guldensporenslag aan de Groeningebeek te Kortrijk op 11 juli 1302, waarin een Vlaams leger van voetvolk het opneemt tegen een Frans ridderleger. Dit in meeslepende stijl geschreven epos van Europees formaat heeft veel bijgedragen aan de bewustwording van het Vlaamse volk.

'De dood van Angèle Degroux' van H. (Hendrik) Marsman (1899-1940) is een in prachtige beeldende taal geschreven tijdloze roman over een onbereikbare (ge)liefde. In de roman verwerkte Marsman zijn relatie met Elisabeth de Roos, die in 1932 met E. du Perron trouwde.